Tìm hiểu về Bass, Mid, Treble trong âm thanh và lý do không nên chỉnh âm sắc quá nhiều cho dàn âm thanh

Khi nói đến âm thanh, cụ thể là nói về các loại loa, chúng ta hay nhắc tới các cụm từ loa Bass, Mid, Treble hay loa trầm, loa trung và loa dải cao. Vậy các từ này trong âm thanh có ý nghĩa như thế nào? Và những dải tần số này thể hiện các loại âm thanh trong bản nhạc như thế nào? Trước khi đi tìm hiểu về ba trường âm, hãy cùng chúng tôi hiểu rõ âm thanh là gì?

1. Âm thanh là gì? Dải tần số tai người có thể nghe được

1.1. Âm thanh là gì?

Về bản chất, âm thanh là sóng dao động cơ học sinh ra từ sự chuyển động của các phần tử không khí. Vì vậy, âm thanh không thể truyền trong môi trường chân không. Một đại lượng cơ bản của âm thanh là tần số, đo bằng Hz hoặc kHz thể hiện số lần dao động trong một giây.

Với tai người bình thường, có khả năng nghe được âm thanh ở tần số từ 20 Hz đến 20 kHz, tương đương với tần số dao động của âm thanh trong không khí từ 20 đến 20.000 lần trong một giây. Những tần số dao động dưới 20 Hz được gọi là hạ âm còn trên 20 kHz thì được gọi là siêu âm.

Để dễ phân biệt, chúng ta thường chia dải tần số âm thanh mà người nghe được ra làm 3 khoảng tần số tương đương với khoảng âm Bass (thấp), Mid (trung), Treble (cao).

1.2. Dải tần số Bass - Mid - Treble

Các chuyên gia âm thanh quy ước và chia dải tần số làm 3 đường âm như sau:

- Âm Bass: 20 Hz - 500 Hz

- Âm Mid: 500 Hz - 6 kHz

- Âm Treble: 6 kHz - 20 kHz

Mỗi dải tần đảm nhiệm một chức năng riêng kết hợp với nhau để tạo ra tổng thể âm thanh hài hòa.

2. Âm Bass là gì? Vai trò của âm bass trong âm thanh

Bass là dải tần số thường bị người nghe đánh giá sai lệch nhiều nhất. Trong âm thanh, những người thiếu kinh nghiệm dễ nhầm lẫn giữa độ sâu và cường độ của âm bass, cũng như giữa độ dày và độ tròn trịa của dải trầm. Khi nghe nhạc mạnh từ một dàn loa công suất lớn, đặc biệt là hệ thống có loa sub kích thước lớn, không thể vội vàng kết luận rằng âm bass đó là hay. Ở những trường hợp này, cường độ bass có thể rất lớn nhưng tần số lại chưa chắc đã xuống đủ thấp, vì vậy chưa thể gọi là bass sâu. Một dàn âm thanh có âm bass tốt là hệ thống có khả năng tái tạo được những tần số rất thấp, bass xuống sâu ngay cả khi hoạt động ở mức âm lượng không quá lớn.

Bên cạnh đó, độ chắc gọn của âm bass còn phụ thuộc vào tốc độ và độ ổn định trong chuyển động của màng loa. Những màng loa có khả năng dao động nhanh và trở về trạng thái ban đầu trước khi tiếp nhận tín hiệu âm thanh tiếp theo thường cho ra tiếng bass rõ ràng, chắc và gọn. Đồng thời, vật liệu mà nhà sản xuất sử dụng để chế tạo màng loa cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chất âm bass, tạo nên sự khác biệt về độ tròn, độ mềm hay độ cứng của dải trầm.

Điểm đặc biệt quan trọng quyết định chất lượng âm bass hay hoặc dở còn phụ thuộc rất lớn vào thùng loa. Khác với loa treble thì thùng loa trầm sẽ thường là những ma trận phức tạp, có tính toán tỉ mỉ để tạo ra áp suất khí, cộng hưởng âm hợp lý cho một âm bass dày, ấm, và tròn trịa.

Ngoài ra, loa bass là những củ loa yêu cầu công suất lớn cung cấp thể hiện dải âm trầm nên việc sử dụng công suất cao đồng nghĩa với nguy cơ méo tín hiệu tăng lên. Vì thế, một thiết bị cao cấp là một thiết bị có độ méo tín hiệu thấp nhất, ngay cả khi volume đạt ngưỡng cao nhất với công suất đỉnh (Peak Power).

Dải tần số âm Bass còn được chia nhỏ ra thành 3 mức:

- Low Bass (Deep Bass): ~ 20 Hz - 80 Hz

- Bass: ~80 Hz -320 Hz

- Up Bass (High Bass): ~320 Hz - 500 Hz

Tùy sở thích mỗi người và tùy vào thể loại nhạc mà quyết định âm bass như nào là hay. Ví dụ khi nghe nhạc EDM thì bass phải chắc, gọn gàng, dứt khoát và có lực nảy còn khi nghe nhạc Pop-Ballad, Country thì bass nên trầm, sâu, dày và đặc biệt phải mềm mại tinh tế.

Đó cũng chính là lý do vì sao mỗi loa trầm của mỗi hãng lại có chất âm riêng, phù hợp với mỗi thể loại nhạc riêng, chứ cũng không thể đánh giá một cái loa chỉ dựa trên một thể loại nhạc mà bạn hay nghe. Việc lựa chọn loa dựa trên thể loại nhạc mà bạn hay nghe sẽ là yếu tố quyết định rằng cái loa đó hay hoặc không với bạn.

3. Âm Mid là gì? Vai trò của trung âm trong âm thanh

Âm mid là dải tần số nằm trong khoảng từ 500 Hz - 6 kHz, là dải tần xuất hiện phổ biến nhất trong tự nhiên bao gồm giọng nói con người và hầu hết các âm thanh sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, tai của chúng ta nhạy cảm nhất với dải trung âm và cũng dễ nhận biết, đánh giá nhất. Tuy nhiên, đây đồng thời là dải tần đa dạng nhất tạo nên sự khác biệt rõ rệt giữa các hệ thống loa, dải âm khơi gợi cảm xúc và hoài niệm mạnh mẽ nhất trong tâm trí người nghe.

Âm mid thường được chia thành ba nhóm chính:

- Low Mid: khoảng 500 Hz - 1 kHz

- Mid: khoảng 1 kHz - 2 kHz

- High Mid: khoảng 2 kHz - 6 kHz

Một dải mid được coi là đạt chuẩn khi tái tạo âm thanh rõ ràng, trung thực và tự nhiên. Âm mid tốt có thể thể hiện được sự dày dặn, gai góc của giọng nam trầm đồng thời truyền tải được sự ngọt ngào, tinh tế và mượt mà của giọng nữ cao. Nhờ đó, người nghe cảm nhận được sự ấm áp, liền lạc trong từng giai điệu, rõ ràng và chi tiết trong từng âm thanh, mang lại cảm giác dễ chịu khi thưởng thức âm nhạc.

Với những đặc điểm này, trung âm là dải tần gợi cảm xúc nhiều hơn cả. Mỗi loại loa trung âm sẽ mang một chất âm riêng phù hợp với từng thể loại nhạc khác nhau. Trung âm thường đòi hỏi sự liền mạch và tự nhiên, vì vậy những củ loa trung dạng đồng trục hoặc loa toàn dải thường được đánh giá cao nhờ khả năng tái tạo mid liền lạc, giàu cảm xúc và dễ nghe.

4. Âm Treble và vai trò của âm Treble trong âm thanh

Treble là một trong các tần số âm thanh rất quan trọng trong hệ thống âm thanh và luôn song hành cùng âm bass và âm mid để cho ra giai điệu bài hát hài hòa. Vậy âm treble là gì và nó có vai trò như thế nào trong hệ thống âm thanh?

Âm treble là dải âm thanh có tần số cao dao động từ 6 kHz - 20 kHz hoặc tần số siêu cao ở dải trên 20 kHz. Âm treble được chỉ định để tinh chỉnh âm bổng, giống như tiếng leng keng mà ta nghe được khi gõ vào thanh kim loại, tiếng chuông gió, hay dây si và mí của đàn guitar,..

Thông thường, con người có thể nghe được âm thanh ở tần số từ 20 Hz - 20 kHz nhưng các hài âm bậc chẵn, bậc lẻ sẽ có thể lên dải âm ở tần số trên 20kHz mà vẫn có thể cảm nhận được. Do đó, các chuyên gia âm thanh đã tạo ra các dòng loa có thể phát tới tần số cao như thể nhằm kích thích cảm xúc của thính giả khi nghe nhạc.

Nếu âm trung là tạo điểm nhấn trong lời hát thì âm treble chính là yếu tố quan trọng góp phần tạo ra điểm nhấn nhá trong bản nhạc. Nếu âm bass có nhiệm vụ dẫn dắt, âm mid mang đến sự hài hòa, cảm xúc thì âm treble sẽ là nền cho giai điệu bản nhạc trở nên sống động.

Dải cao đóng vai trò quan trọng giúp tăng độ chi tiết và rõ nét cho âm thanh. Trong một bản nhạc, tiếng sáng hay không, âm thanh lung linh hay không chính là nhờ dải âm này.

Âm treble được coi là hay khi nó không chói hay gắt mà âm thanh sẽ thánh thót và trong trẻo, tiếng tơi ở những nốt rất cao. Với những đặc điểm cần đó, âm treb giúp cho giai điệu bản nhạc trở nên hoàn hảo mà không khiến người nghe cảm thấy khó chịu.

5. Tại sao chúng ta không nên điều chỉnh âm sắc (Bass, Treble, Mid) quá nhiều khi nghe nhạc?

5.1. Tôn trọng các kỹ sư âm thanh và nhà sản xuất âm nhạc

Hiện nay, xu hướng nghe nhạc có thiên hướng về nghe trung thực và chính xác nhất về mặt kỹ thuật. Các nhà sản xuất thiết bị âm thanh, những người làm nhạc chủ động định hình chất lượng sản phẩm của họ ngay từ ban đầu. Khi ở vai trò người nghe, chúng ta có xu hướng tôn trọng giá trọ cũng như chất lượng âm thanh mà họ đã làm. Tức là, cố gắng tái hiện những âm thanh trung thực nhất với những nguồn âm mà nhà sản xuất tạo ra.

Đó là lý do mà những bộ khuếch đại phải đáp ứng được tần số phẳng để truyền đạt những thông tin, tín hiệu âm nhạc từ các sản phẩm âm nhạc đã được ghi âm và đưa ra đến loa một cách trung thực nhất, độ méo nhỏ nhất (đảm bảo về biên độ, tần số, pha,..)

Trước đây, khi kỹ thuật ghi âm chưa được tốt và do sở thích, quan điểm nghe nhạc, người nghe muốn tùy chỉnh sao cho phù hợp, do bản ghi âm chưa thật sự hoàn hảo. Nhưng hiện nay kỹ thuật ghi âm rất tốt, các bản ghi chất lượng cao nên chúng ta cố gắng duy trì sự trung thực trong việc tái hiện âm thanh.

Đó là lý do vì sao những ampli hiện đại gần như bỏ qua mạch âm sắc, để đường tín hiệu đi ngắn nhất. Cách tiếp cận này giúp tín hiệu âm thanh được truyền tải một cách trung thực hơn, hạn chế hiện tượng méo tiếng, méo hài cũng như sai lệch về âm sắc và biên độ, đáp ứng đúng tinh thần nghe nhạc trung thực đang ngày càng được đề cao.
 

5.2. Vấn đề méo tín hiệu, nhiễu tín hiệu bởi các mạch âm sắc gây ra

Các thiết bị âm thanh sử dụng ở trên sân khấu hoặc thiết bị phòng thu chuyên nghiệp thì vẫn sử dụng mạch âm sắc rất nhiều, vì đấy không phải là tái tạo thuần túy, mà là sáng tạo âm thanh.

Ở đây tồn tại hai khái niệm rõ ràng. Với người nghe, người thưởng thức âm thanh nhạc, mục tiêu là tái tạo âm thanh một cách trung thực và chính xác nhất so với bản thu mà nhà sản xuất đã hoàn thiện. Ngược lại với những người làm việc trực tiếp với âm thanh gốc như kỹ sư thu âm, phối khí hay nhà sản xuất, họ là những người tạo ra nó. Sản phẩm họ tạo ra sẽ được truyền tải đến người nghe, vì vậy, trong quá trình sản xuất, âm sắc luôn được điều chỉnh, cân chỉnh để đạt được chất lượng và cảm xúc mong muốn.

Điều chỉnh âm thanh không phải một điều tiêu cực mà việc làm này để phù hợp với sở thích cá nhân cũng như phù hợp với dàn âm thanh mà mình đang sử dụng. Tuy nhiên, xét trên góc độ kỹ thuật âm thanh, khi các mạch âm sắc được đưa vào bộ khuếch đại và bị can thiệp quá mức, tín hiệu rất dễ bị méo làm suy giảm khả năng truyền tải âm thanh trung thực đến người nghe.

Vì lý do đó, nhiều thiết bị âm thanh cao cấp dù vẫn có mạch âm sắc nhưng vẫn thường có thêm nút hoặc công tác để ngắt mạch hoàn toàn. Các thiết kế này nhằm giảm nhiễu phát sinh từ các linh kiện trong mạch âm sắc đồng thời hạn chế sai lệch tín hiệu gốc khi tín hiệu âm thanh đi qua các khâu xử lý không cần thiết.
 

Tổng kết, Bass, Mid và Treble không tồn tại một cách tách rời mà luôn phối hợp chặt chẽ để tạo nên một tổng thể âm thanh cân bằng, hài hòa và giàu cảm xúc. Hiểu đúng về bản chất của âm thanh và vai trò của từng dải âm sẽ giúp bạn có góc nhìn khách quan đánh giá chính xác chất lượng hệ thống âm thanh. Từ đó, có thể nhận định được có nên chỉnh âm ít hay nhiều, như thế nào để phù hợp người nghe. Mong rằng, bài viết của Điện tử Linh Anh sẽ giúp bạn có ánh nhìn cụ thể về âm thanh và 3 dải âm, phục vụ nghe nhìn, thưởng thức âm thanh tuyệt vời!